Van signaal naar actie: de aanpak van Dealbreakers voor scholen en gemeenten

Recent trokken schooldirecteuren aan de bel: ze maken zich zorgen over leerlingen die afglijden in de criminaliteit, soms zelfs al op de basisschool. Dat blijkt uit een rondgang van EenVandaag onder schoolbesturen.

Schoolmedewerkers zien leerlingen bijna dagelijks en merken vaak als een van de eersten als het niet goed gaat, bijvoorbeeld als:

• een leerling steeds vaker afwezig is
• schoolprestaties achteruitgaan
• een leerling zich terugtrekt, angstig lijkt of agressief reageert
• een leerling dure spullen of veel contant geld heeft zonder duidelijke verklaring

Dat zijn geen harde bewijzen dat iemand in de criminaliteit zit, maar wel signalen dat er mogelijk wat speelt. En juist die signalen kunnen het verschil maken als ze worden herkend én opgepakt.

Signalen bovenwater krijgen

Dealbreakers is een aanpak van het RIEC Den Haag met het doel te voorkomen dat jongeren betrokken raken bij criminaliteit. Onderdeel hiervan is een doorlopende leerlijn die op scholen in de regio’s Haaglanden en Hollands Midden wordt ingezet. Dit lesprogramma helpt om de risico’s van ‘het snelle geld’ te begrijpen en te kiezen voor positieve alternatieven. Maar misschien nog belangrijker: de interventies geven aanleiding en ruimte voor eerlijke gesprekken. Zo kunnen vroege signalen bovenwater komen, die anders misschien (langer) verborgen blijven.

De interventies openen niet alleen gesprekken met jongeren, maar ook de blik van docenten. Voorafgaan aan het lesprogramma volgen schoolmedewerkers de bewustwordingstraining ‘Jong gezien’. In deze training leren schoolmedewerkers wat er online en offline speelt onder jongeren, welke signalen kunnen wijzen op criminele beïnvloeding, wat het verhaal achter gedrag kan zijn en welke stappen zij kunnen zetten als ze zich zorgen maken. Ook voor ouders is er een soortgelijke training.

Een signaal is pas waardevol als het ergens kan landen

Signalen herkennen is stap één. Maar professionals moeten ook weten wat ze ermee kunnen doen. Bovendien moet het hulpaanbod voor jongeren lokaal goed geregeld zijn. Dat vraagt om een georganiseerde jeugdaanpak, waarin de gemeente, scholen, jongerenwerk, politie, hulpverlening en andere relevante lokale partijen elkaar snel weten te vinden.

Om gemeenten hier een handje bij te helpen, ondersteunt Dealbreakers bij het opzetten of verbeteren van een structureel signalenoverleg (sommige gemeenten kennen dit als het jeugdoverleg). In zo’n overleg delen en duiden de gemeente, school en andere partners signalen en koppelen ze een passende actie aan wat ze zien. Ook zij zijn door Dealbreakers getraind in onder andere signaalherkenning en het opvolgen van signalen. Zo ontstaat een netwerk waar niemand er alleen voor staat en waarin jongeren passende hulp kunnen krijgen voordat ze verder afglijden.

Wat kan een schoolmedewerker doen?

Het is niet de verantwoordelijkheid van een docent, mentor of conciërge om te voorkomen dat een leerling in de criminaliteit terechtkomt. Maar een oplettende blik kan wel het begin zijn van verandering. Dit kun je doen:

Deel je observaties met je collega/teamleider
Bespreek je observaties en zorgen met een collega en/of teamleider. Twee mensen zien meer dan één.

Ga in gesprek met de leerling
Ga in gesprek met de leerling, of vraag de collega die de beste band heeft met de leerling om dit te doen. Handige tips:

• Luister actief en stel open, neutrale vragen.
• Vermijd oordeel; benoem wat je ziet.
• Wees duidelijk over mogelijke vervolgstappen.
• Geef complimenten voor positief gedrag en laat merken dat je vertrouwen hebt.
• Kom altijd terug op het gesprek.

Schakel de interne coördinator in
Breng de teamcoördinator, schoolveiligheidscoördinator of zorgcoördinator op de hoogte. Zij bepalen de vervolgstappen.

Laat het signaal landen op de juiste plek
Bij niet-dringende signalen van risicovol of crimineel gedrag kan de zorgcoördinator het signaal inbrengen in het signalenoverleg of bespreken met de lokale aanjager van Dealbreakers van de gemeente. Dat is de persoon die de aanpak van Dealbreakers op lokaal niveau op touw zet en de schakel is tussen de gemeente, school en andere jeugdpartners. In gemeenten zonder Dealbreakersaanpak kan een zorgcoördinator vaak contact opnemen met de jeugd- of veiligheidsregisseur.

Bij acuut gevaar of vermoedens van een strafbaar feit
Neem bij acute gevaarlijke situaties direct contact op met de politie via 112. Heb je het vermoeden van een strafbaar feit en is er geen acuut gevaar? Dan kun je contact opnemen met de wijkagent, of als je anoniem wilt blijven met Meld Misdaad Anoniem.

Bij vermoedens van uitbuiting
Bij signalen van criminele of seksuele uitbuiting kun je contact opnemen met SHOP Den Haag (regio Haaglanden/Hollands Midden) voor advies (dat kan ook anoniem!) of met de regionale zorgcoördinator mensenhandel in jouw regio. Je kunt ook vertrouwelijk chatten over de situatie met gespecialiseerde chatmedewerkers van FIER via www.keerpunt.chat.

• Criminele uitbuiting: iemand wordt gedwongen strafbare feiten te plegen waar een ander van profiteert. Dwang hoeft niet altijd geweld te zijn: jongeren kunnen onder druk staan op manieren die voor volwassen niet altijd direct zichtbaar zijn. Oók als iemand het eerste instantie vrijwillig instapte of als iemand een deel van het geld mag houden, kan diegene slachtoffer zijn van criminele uitbuiting.
• Seksuele uitbuiting: iemand wordt gedwongen tot seksuele handelingen. Het geld dat het slachtoffer hiermee verdient gaat (deels) naar de uitbuiter. Het kan ook zijn dat een slachtoffer seks moet hebben in ruil voor onderdak, kleding of drugs.

Herkennen, delen, handelen 

Een effectieve aanpak begint niet bij een les, maar bij een netwerk dat klaarstaat om te handelen. Door signalen te herkennen, te delen en op te pakken, voorkomen we dat jongeren verder afglijden. Samen maken we het verschil.

Download de route signalen voor schoolpersoneel 

Download de signalenkaart